امیر دبیری مهر
از زمان اتش بس بین ایران و امریکا در ۵ ماه پیش تا کنون ٬هیچ وقت سطح امیدواری به کاهش تنش ها بین دو کشور تا این حد پایین نبوده است .
امریکا رسما می گوید قصد مذاکره با ایران ندارد و اعلام کرده شدید ترین تحریم ها و فشارهای اقتصادی را علیه جمهوری اسلامی اعمال خواهد کرد و به شرکای تجاری ایران هم هشدار داده در صورت همکاری تجاری با تهران مشمول مجازات های امریکا خواهند شد .
ایران هم با قدرت گرفتن افراد نظامی در صحنه سیاسی اعلام کرده از این به بعد سیاست ایران نسبت به امریکا تدافعی نخواهد بود و در صورت نیاز اقدامات تهاجمی نسبت به مواضع امریکا انجام خواهد داد. نمونه ان حمله یکشنبه شب به پایگاههای امریکا در اردن است .
حتی وزیر اقتصاد ایران نیز هشدار داده واکنش ایران به تحریم های جدید امریکا واکنشی نخواهد بود ولی توضیح داده حملات اقتصادی ایران چه و چگونه است .
در حال حاضر همه اخبار و تحولات مربوط به جنگ ایران و امریکا به وضعیت تنگه هرمز مرتبط شده است و عملا در گیری نظامی در منطقه وجود ندارد اما به نظر می اید فاصله با جنگ کمتر از چند ساعت است.
بر همین اساس می توان سه سناریو برای روابط دو کشور در روزها و هفته های اینده متصور بود که وقوع هر کدام می تواند به تحولات منطقه سمت و سو خواهد داد .
- توقف کامل درگیری وتشدید فشار اقتصادی :
بر اساس اخباری که رسانه های غربی منتشر کردند وضعیت ذخایر نظامی امریکا در منطقه ایده ال نیست و حتی برخی از ذخایرنظامی ناتو نیز در جنگ اخیر مورد استفاده قرارگرفته است . مقامات وزارت جنگ امریکا هم به خاطر اصرار بر اغاز جنگ و بی نتیجه ماندن ان با وجود هزینه های چند ده میلیارد دلاری ٬تحت فشار افکار عمومی هستند و به نظر می رسد امریکا امادگی ورود مجدد به یک جنگ تمام عیار را ندارد بویژه که انتخابات کنگره هم نزدیک است و جمهوریخواهان نگران از دست دادن کرسی های مجلس نمایندگان و سنای امریکا بخاطر مساله جنگ هستند. ضمن اینکه بسیاری از متحصصان امریکایی مانند جان مرشایمر معتقدند با جنگ اخیر ابهت تصویر سازی شده از امریکا ٬ شکسته شده و نباید ادامه یابد.
بنابراین به نظر می اید گزینه تشدید تحریم های اقتصادی علیه ایرا ن با همین هدف انتخاب شده تا جایگزین جنگ تمام عیار باشد زیرا برای امریکا هزینه کمتری دارد و در عین حال ابزاری است برای فشار و تغییر رفتارجمهوری اسلامی . ضمن اینکه امریکا بسیار امیدوار است تشدید فشار اقتصادی و محاصره دریایی منجر به گرانی بیشتر و کمبود کالاهای اساسی مثل انرژی و دارو شده و موجب اعتراض های داخلی شود و این اعتراض ها اگر منجر به فروپاشی جمهوری اسلامی نشد حداقل به تغییر رفتار تهران و تسلیم در برابر خواسته های امریکا منجر شود.براورد نهادهای اطلاعاتی و امنیتی در ایران نیز در همین راستاست . بیانیه اخیر سازمان اطلاعات سپاه می گوید امریکا می خواهد با فشار اقتصادی اعتراضات جدید علیه جمهوری اسلامی را ایجاد کند مانند انچه در دی ماه سال گذشته رخ داد.هشدار اخیر رییس قوه قضاییه هم در این راستا ارزیابی می شود.
- ادامه وضعیت موجود همراه با درگیری های پراکنده نظامی :
این سناریو مطلوب اسراییل است زیرا هر درگیری جزیی و پراکنده ای ٬استعداد تشدید و تبدیل شدن به جنگ تمام عیار را دارد . اما امریکا تمایلی به این سناریو ندارد زیرا موجب استمرار بلاتکلیفی تنگه هرمز و افزایش قیمت نفت و شکننده شدن بازارهای مالی خواهد شد . جمهوری اسلامی نیز با این سناریو شدیدا مخالف است زیرا کشور را در وضعیت نیمه جنگی قرار می دهد و هم موافقان و هم مخالفان جنگ را ناراضی و عصبانی خواهد کرد. موافقان جنگ در ایران می گویند جمهوری اسلامی باید به اقدامات نظامی پیش دستانه علیه امریکا دست زده تا نظامیان امریکایی از خلیج فارس خارج شوند و حتی با ترور مقامات امریکایی و اسراییلی انتقام خون ایت الله خامنه ای گرفته شود اما مخالفان جنگ می گویند با ادامه درگیری های پراکنده ٬ عملا امکان مذاکره و دیپلماسی از دست خواهد رفت و با فقدان ثبات و ارامش٬ مسیر بازسازی اقتصادی و توسعه کشور دچار مشکل و مانع جدی خواهد شد. درگیری اخیر که یکشنبه شب با حمله امریکا به جزیره لارک اغاز شد در این چارچوب ارزیابی می شود.
- بازگشت به مذاکرات برای کاهش تنش ها:
این سناریو بهترین گزینه برای تهران و واشنگتن است اما دو کشور از ان بسیار فاصله گرفتند و حتی میانجی های اصلی یعنی پاکستان وقطر و عمان و ترکیه نیز تا حد زیادی از ان مایوس شده اند. اخبار غیر رسمی حاکی است اخرین سفر عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان به تهران اولتیماتومی به تهران بوده تا هر طور شده به میز مذاکرات بازگردد . مصاحبه تلویزیونی مسعود پزشکیان به مناسبت هفته دولت نیز در همین چارچوب تحلیل می شود وقتی او اعلام کرد تهران اماده از سرگیری مذاکرات در چارچوب توافق اسلام اباد است به شرط اینکه امریکا اقداماتی که تعهد کرده انجام دهد یعنی اولا محاصره دریاییو تحریم ها را لغو کند دوما پولهای بلوکه شده ایران را ازاد کند و سوما مانع از حملات اسراییل به جنوب لبنان شود . این سخنان پزشکیان با واکنش تندروها ی داخلی مواجه شد. ساعتی قبل از پخش مصاحبه رییس جمهور ایران پیامی مکتوب از اقا مجتبی خامنه ای رهبر سوم جمهوری اسلامی پخش شد که او تشدید اختلافات داخلی را ممنوع کرده و از رییس جمهور ایران بعنوان فردی صادق و دلسوز تقدیر کرده بود.
اما واقعیت این است که دیوار بی اعتمادی بین ایران و امریکا به قول سید محمد خاتمی رییس جمهور اسبق اصلاح طلب ایران بلندتر از این است که با چند دور مذاکره فرو بریزد.
رخدادهای اخیر مانند سفر مقامات پاکستانی و قطری به ایران نیز بیشتر برای حل و فصل اختلافات بر سر عبور و مرور در تنگه هرمز است که پافشاری ایران و امریکا بر سر مواضع خود٬ موجب بسته ماندن ان و اختلال در چرخه حمل و نقل انرژی شده است .
امریکا مدعی است ایران نمی تواند حاکمیت خود را بر تنگه هرمز اعمال و تحمیل کند اما ایران نیز با هدف قرار دادن کشتی هایی که بدون هماهنگی با نیروی دریایی ایران قصد عبور از تنگه را دارند نشان داده حاضر نیست اجازه دهد تنگه هرمز به وضعیت قبل از جنگ بازگردد .حتی اخبارغیر رسمی وجود دارد که نیروهای مسلح ایران برای نشان دادن اقتدار خود گاهی به سوی شناورهای نظامی امریکا نیز شلیک می کنند اما اخبار ان دررسانه ها منعکس نمی شود.
مقامات ایرانی اصرار می کنند فقط در صورتی که امریکا در عمل به تعهدات خود در تفاهم نامه اسلام اباد پایبند باشد حاضر هستند تنگه را باز کنند. به همین خاطر و با بی تفاوتی امریکا به تفاهم نامه اسلام اباد این سناریو فعلا دور از دسترس است اما منتفی هم نیست .
در جمع بندی می توان گفت اگر امریکا به دنبال پایان دادن به جنگ باشد الان فضا برای ان فراهم است زیرا جمهوری اسلامی نمی خواهد زیر فشار اقتصادی بیشتر قرار گیرد ضمن اینکه تشدید فشار اقتصادی برخلاف تصور برخی مقامات امریکایی نه تنها منجر به تسلیم ایران نخواهد شد بلکه می تواند نظامی ها را به اقدامات تهاجمی برای شکستن محاصره دریایی تشویق کند. رویکردی که در سرلشگر محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران وجود دارد .اما اگر امریکا صرفا به دنبال اتلاف وقت برای تجدید قوا تا ماه نوامبر باشد تا حملات جدید را اغاز کند روند تحولات به گونه دیگری رقم خواهد خورد و به نظر می رسد جمهوری اسلامی خود را برای این سناریو نیز اماده کرده است.
