صفهای طولانی پمپ بنزین ها در ایران و دولت مردد در کاهش سهمیه یا افزایش قیمت؟
این روزها که بنزین حداقل موقتا به مهمترین مساله زندگی روزمره مردم ایران تبدیل شده واین اهمیت در صف های طولانی پمپ های بنزین خود را نشان می دهد٬ برای فهم مساله بنزین در ایران باید چند عدد واقعی را مورد توجه قرار داد تا بتوان تصویر روشنی از این مشکل ترسیم کرد. مشکلی که اگر به زودی در ایران و با تدبیر حل نشود می تواند جرقه شعله ور شدن یک بحران بزرگ مانند ابان سال ۱۳۹۸ (۲۰۱۹) تبدیل شود.
ظرفیت تولید بنزین در پالایشگاهها و پتروشیمی های ایران روزانه ۱۳۰ میلیون لیتر است که در اثر جنگ تحمیلی ۴۰ روزه امریکا و اسراییل ٬ به ۱۲۰ میلیون لیتر کاهش یافت و در هفته های اخیر تلاش شده به ظرفیت قبلی بازگردد .
( با ذکر این نکته که هزینه تمام شده بنزین تولید شده در پتروشیمی ها معادل بنزین وارداتی است)
امامصرف بنزین بطور متوسط به بیش از ۱۳۲ میلیون لیتردر روز رسیده و در برخی روزها از ۱۴۰ میلیون لیتر هم عبور کرده . تعطیلات زیاد در ایران و سفرهای مکررمردم بویژه به مناطق شمالی در افزایش این مصرف نقش مهمی دارد. این مساله باعث شده ایران بخاطر شرایط اضطراری نه تنها صادرات بنزین را متوقف کند – که درامدی بالغ بر ۳ میلیارد دلار در سال داشت- بلکه ۶ میلیارد دلار نیز برای واردات کسری بنزین بپردازد . واردات هم در حال حاضر بخاطر جنگ و محاصره دریایی دچار مشکل جدی شده .
کمبود بنزین زمانی قابل فهم تر می شود که بدانیم بخاطر قیمت بسیار پایین بنزین در ایران ٬ روزانه ۲ تا ۳ میلیون لیتر بنزین ازایران به خارج از کشور قاچاق می شود و این کار به یکی از سوداورترین مشاغل درمناطق مرزی تبدیل شده است که ارزش ان روزانه حدود ۲ میلیون دلار است که در قالب پول کثیف وارد چرخه اقتصاد می شود و خودش را در افزایش قیمت خانه و خودروهای لاکچری نشان می دهد.
به گفته فرهاد شهرکی نایب رئیس کمیسیون انرژی مجلس و طبق آمار ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، روزانه حداقل ۲۰ میلیون لیتر سوخت از کشور قاچاق می شود که ۹۰ درصد ان گازوئیل و ۱۰ درصد آن بنزین است.
در حال حاضر بنزین سهمیهای در ایران با قیمت ۱۵۰۰ تومان و بنزین آزاد با نرخهای ۳۰۰۰ و ۵۰۰۰ تومان به هر ایرانی حدود ۱۰۰ لیتر در ماه عرضه میشود. این یعنی قیمت تمام شده ۱۰۰ لیتر بنزین برای هر ایرانی حدود ۲ دلار در ماه است این یعنی قیمت هر لیتر بنزین در بسیاری از کشورهای همسایه ایران معادل دهها برابر قیمت بنزین ایران خواهد بود.
برای مثال بنزین در ترکیه ۵۰ برابر گرانتر از ایران است و قیمت بنزین در کویت که یکی از ارزان فروش ترین کشورها در عرضه بنزین است ۴۸ برابر ایران دارد.
بر همین أساس دولت ایران برای هر لیتر بنزین سهمیهای، رقمی بیش از ۱۰۰ هزار تومان یا نیم دلار یارانه پنهان پرداخت میکند و با توجه به مصرف روزانه بنزین در ایران٬ ارزش یارانه پنهان بنزین روزانه به بیش از ۱۳ هزار میلیارد تومان معادل ۶۵ میلیون دلار میرسد. این موضوع باعث شده است یارانه بنزین به یکی از بزرگترین اجزای یارانه پنهان انرژی در اقتصاد ایران تبدیل شود و همواره در کانون بحثهای مربوط به اصلاح ساختار بودجه و نظام یارانهها قرار گیرد.
.سیاست های پوپولیستی حاکم بر ایران بویژه از از ۲۰ سال پیش و عدم افزایش قیمت بنزین بطور تدریجی به گونه ای که اقتصاد ایران تاب اوری لازم را داشته باشد سیاست مداران را در وضعیت بحرانی و سختی برای تصمیم گیری در ین خصوص قرار داده است .
این اعداد وأرقام مربوط به تولیدو مصرف و قیمت و قاچاق بنزین نشان می دهد ایران یا بایدظرفیت تولید بنزین را برای تامین روزانه ۱۲ میلیون لیتر کسری بنزین بالا ببرد یا مصرف را کاهش دهد .
به گفته مدیران ارشد وزارت نفت برای افزایش ظرفیت تولید پالایشگاهی در حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز، دستکم بیش از ۶ میلیارد دلار سرمایه و و حداقل ۶ سال زمان نیاز است و این یعنی ۳۶۰ میلیادر دلار سرمایه گذاری که با توجه به وضعیت کنونی سیاست خارجی و جنگ و اتش بس و محاصره و تحریم٬ تقریبا غیر ممکن است پس تنها راه حل پیش روی دولت مدیریت مصرف است .
برای اعمال مدیریت مصرف نیز باید به امارها توجه کنیم.
سرانه مصرف بنزین در ایران ۴ لیتر در روز است یعنی یک لیتر بیشتر از متوسط جهانی. البته ۷۵ درصد مردم ایران در طراز جهانی یا کمتر بنزین مصرف می کنند اما ۲۵ درصد بسیار بیشتر از استاندارد جهانی بنزین مصرف می کنند که لزوما همه انها نیز ثروتمند نیستند و برخی بخاطر نوع شغل و جغرافیا مجبور هستند تردد بیش از نرمال داشته باشند.
۲۵ میلیون خودروی در ایران وجود دارد که اکثرا پر مصرف و فاقد استانداردهای زیست محیطی هستند اما جالب اینجاست که ۴۵ درصد از ۱۵ میلیون خانواده ایرانی فاقد خودرو هستند و این نشان می دهد سوبسید بنزین بیشتر به نفع افراد و خانواده های پر مصرف و برخوردار از خودروی بیشتر است .
برهمین اساس دولت ایران تصمیم گرفته میزان دسترسی مردم به بنزین ارزان را محدود کند و بنزین بیش از سهمیه حدود ۱۱۰ لیتر در ماه را با نرخ بالاتری محاسبه کند.
محسن حاجیمیرزایی، رئیس دفتر رئیسجمهور با صراحت گفته کسی که بیش از سهمیه خود بنزین بخواهد، باید قیمت بالاتری بپردازد این سخن روی دیگر گران سازی قیمت بنزین است هر چند هنوز نرخ بنزین ازاد نهایی و اعلان نشده اما از قیمتهای ۱۰ ٬ ۱۵ و حتی ۳۰ و ۸۰ هزار تومانی هم سخنانی گفته شده است .
اما همه واقعیات در ادعاهای مقامات رسمی و امارهای دولتی نیست مردم ایران نیز در واکنش به مباحث مربوط به بنزین حرفهای مهمی دارند وهمین باعث شده هنوز در خصوص سیاستهای جدید بنزینی دولت قانع نشوند و دولت نیز بخاطر نگرانی از واکنش مردم هنوز نتوانسته تصمیم شفاف و قاطعی بگیرد.
مردم می گویند مصرف بالای بنزین صرفا ناشی از سفرهای غیرضروری و مصرف طبقات ثروتمند برخوردار از چند خودرو نیست بلکه در بسیاری از موارد ناشی ازان است که فرد برای کسب درآمد ناچار به تردد زیاد است. ضمن اینکه خودروهای پرمصرف و بی کیفیت٬ انتخاب مصرفکننده نیست بلکه نتیجه سالها فرسودگی ناوگان حمل و نقل عمومی و ناکارامدی مدیریت صنعتی در بخش خودروسازی در تولید خودروی کممصرف و امتناع دولت از واردات خودروهای برقی بدون اخذ عوارض بالاست.
طبق گزارش های رسمی خودروهای فرسوده در ایران روزانه بیش از ۶۳ میلیون لیتر سوخت مصرف میکنند و جایگزینی آنها با خودروهای استاندارد میتواند حدود ۲۷ میلیون لیتر در روز بنزین و ۹ میلیون لیتر گازوئیل صرفهجویی ایجاد کند.
کارشناسان انرژی نیز می گویند اگر ریشههای افزایش مصرف، فرسودگی خودروها، مصرف بالای خودروهای تولید داخلی، ضعف حملونقل عمومی و رشد تقاضای سفر همچنان باقی بماند با کاهش سهمیه مشکل بنزین کشور حل نخواهد شد و ناترازی بعد از مدتی دوباره بازگردد.
مردم بر این باور هستند که کاهش سهمیه بنزین در واقع تفاوت چندانی با افزایش قیمت بنزین ندارد و وقتی بنزین سهمیه ای برای مصرف کافی نباشد مردم مجبور می شوند از بنزین ازاد استفاده کنند و این مساله موجب افزایش گرانی کالا ها و تشدید فشار اقتصادی بر مردم خواهد شد.
همین نگرانی ها باعث شده دولت موقتا تصمیم گرفته تا پایان شهریور تغییری در سهمیه ها و قیمت بنزین ایجاد نکند اما در نیمه دوم سال چاره ای جز کاهش سهمیه ها نخواهد داشت .
اما تعیین قیمت بنزین ازاد مساله ای است که می تواند در افکار عمومی اثرات متفاوتی بگذارد اگر قیمت اعلامی قابل تحمل باشد دولت توانسته از این گردنه خطرناک عبور کند اما اگر قیمت اعلامی خارج از تاب اوری مردم باشد می تواند نقطه اغازی برای اعتراضات جدید در ایران باشد اعتراضاتی که ریشه های متنوعی دارد اما بنزین استعداد شروع ان را دارد
اینجاست که قیمت گذاری بنزین در ایران به یک امر مهم سیاسی و اقتصادی و امنیتی تبدیل خواهد شد.
