امنیت ملی، ستون فقرات هر کشور است و دستگاههای اطلاعاتی، چشم بینا و گوش شنوای نظام حکمرانی به شمار میروند. اگر این چشم دچار خطای تحلیل، نفوذ شناختی یا موازیکاری شود، تصمیمگیریهای کلان نیز دچار خطا خواهد شد. تجربه دهههای گذشته نشان داده است که جمهوری اسلامی ایران در حوزه مقابله با تهدیدات سخت، تروریسم، خرابکاری و جاسوسی کلاسیک، ظرفیتها و تجربههای ارزشمندی اندوخته و هزاران نیروی متعهد و گمنام با ایثار و فداکاری امنیت کشور را حفظ کردهاند. بسیاری از موفقیتهای آنان هرگز رسانهای نشده و ماهیت فعالیت اطلاعاتی نیز اقتضا میکند که خدماتشان پنهان بماند.
▫️روایتهای میدانی از پیشکسوتان این حوزه نیز نشان میدهد که بسیاری از نیروهای اطلاعاتی در دوران دفاع مقدس و سالهای پس از آن، دوشادوش رزمندگان در میدان حضور داشتهاند؛ گاه فرماندهی یگانهای بیفرمانده را بر عهده گرفتهاند و گاه با شناسایی و دستگیری عوامل تروریستی، جان دهها و صدها شهروند را نجات دادهاند، بیآنکه نامی از آنان باقی بماند. این سرمایه انسانی، یکی از ارزشمندترین داراییهای امنیت ملی ایران است.
▫️با این همه، تحول ماهیت تهدیدها ایجاب میکند که ساختار اطلاعاتی نیز متحول شود. امروز تهدید اصلی صرفاً عملیات نظامی یا جاسوسی کلاسیک نیست؛ بلکه جنگ شناختی، عملیات روانی، نفوذ اقتصادی، فساد شبکهای، تخریب سرمایه اجتماعی و تلاش برای گسستن پیوند دولت و ملت، مهمترین عرصههای تهدید امنیت ملی را تشکیل میدهند. دشمن میکوشد پیش از آنکه مرزها را بشکند، اعتماد عمومی را فرسوده و امید به آینده را تضعیف کند.
▫️در چنین شرایطی، یکی از مهمترین آسیبهای ساختاری، چندپارگی نهادهای اطلاعاتی و موازیکاری میان آنهاست. همپوشانی مأموریتها، رقابت سازمانی، کاهش تبادل اطلاعات، تولید گزارشهای متناقض و نبود یک فرماندهی تحلیلی واحد، قدرت تصمیمسازی را کاهش میدهد و امکان غافلگیریهای اطلاعاتی را افزایش میدهد. تجربه بسیاری از کشورها نیز نشان داده است که انسجام ساختاری، شرط اساسی موفقیت اطلاعاتی است.
▫️از سوی دیگر، امنیت زمانی پایدار خواهد بود که از «امنیت قدرت» به «امنیت مردم» ارتقا یابد. هرگاه جامعه به جای آنکه سرمایه امنیت تلقی شود، به عنوان تهدید نگریسته شود، شکاف دولت و ملت افزایش یافته، زمینه نفوذ خارجی و بیثباتی داخلی نیز تقویت میشود. قرآن کریم این حقیقت را با تأکید بر عدالت بیان میکند:
حتی اختلاف و دشمنی نیز نباید عدالت را از میان ببرد.
▫️از مهمترین تهدیدهای امروز، نفوذ شناختی است؛ یعنی زمانی که دشمن بدون آنکه مأموری در سازمان داشته باشد، بتواند ذهن تحلیلگران و تصمیمگیران را تحت تأثیر روایتهای مطلوب خود قرار دهد، اولویت تهدیدها را جابهجا کند، جامعه را تهدید اصلی معرفی کند و دشمن واقعی را در حاشیه قرار دهد. قرآن کریم نسبت به این آمیختگی حق و باطل هشدار داده و فرموده است:
««وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ»»
▫️آسیب دیگر، شکلگیری چرخه گزارشهای مطلوبمحور است؛ یعنی گزارشهایی که به جای انعکاس واقعیت، مطابق انتظار مدیران تنظیم میشوند. چنین وضعیتی موجب کوچکنمایی بحرانهای اقتصادی، نادیده گرفتن نارضایتیهای اجتماعی و اتخاذ تصمیمهای پرهزینه میشود. قرآن نیز با فرمان «فَتَبَیَّنُوا» بر ضرورت تحقیق و راستیآزمایی اطلاعات پیش از تصمیمگیری تأکید کرده است.
▫️امنیت اقتصادی نیز بخش جداییناپذیر امنیت ملی است. هنگامی که مردم آینده اقتصادی خود را غیرقابل پیشبینی بدانند، فساد را بیهزینه ببینند، مالکیت را ناامن احساس کنند و فرصتهای برابر از میان برود، سرمایه اجتماعی فرسوده خواهد شد. فساد شبکهای، صرفاً یک تخلف اقتصادی نیست؛ بلکه تهدیدی مستقیم علیه امنیت ملی است، زیرا اعتماد عمومی را نابود، سرمایهها را فراری و پیوندهای ناسالم میان قدرت و ثروت ایجاد میکند. امیرمؤمنان علی(ع) در عهدنامه مالک اشتر، فساد کارگزاران را از عوامل فروپاشی حکومت و نارضایتی مردم معرفی میکند.
