نویسنده: امیر دبیری مهر
تلاش های دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران برای جلوگیری از جنگ ٬ وارد مراحل حساس و فشرده ای شده و سفرعلی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران به مسقط و دوحه در روزهای اخیر در همین چارجوب ارزیابی می شود.
سفر لاریجانی پس از دورجدید گفتگوهای عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران و استیو ویتکاف و جرالد کوشنر نمایندگان دولت امریکا در مسقط در پنج شنبه گذشته انجام می شود.
بنا بر اخبار غیر رسمی در سفر اخیر لاریجانی به مسکو به پیشنهاد ولادیمیر پوتین رییس جمهور روسیه قرار می شود بعد از وقفه هشت ماهه ی مذاکرات ایران و امریکا که با حمله اسراییل به ایران متوقف شد این مذاکرات مجددا از سرگرفته شود و حتی گفته می شود علی لاریجانی از طریق نرم افزار فیس تایم بطور تلفنی با ترامپ گفتگویی کوتاه داشته است . این خبر از سوی تهران و واشنگتن رد یا تایید نشده است .
اینکه ترامپ اخیرا به صحبت با یکی از مقامات عالی ایران اشاره کرد به نظر می رسد منظورش علی لاریجانی بوده نه عباس عراقچی . بویژه که جی دی ونس معاون ترامپ نیز در اظهاراتی جنجالی اعلام کرد وزیر خارجه ایران اختیارات زیادی برای مذاکره با امریکا ندارد.
بهر حال انچه سفر لاریجانی را به عمان و قطر مهم وحساس می کند خبر سفر بنیامین نتانیاهو به واشنگتن است که به گفته نخست وزیر اسراییل مهمترین دلیل ان مسایل ایران است . این سفر انقدر مهم است که علی لاریجانی در حین سفر در توییتی اعلام کرد: آمریکاییها باید عاقلانه بیندیشند و اجازه ندهند نتانیاهو چنین القا کند که میخواهد چارچوب مذاکرات هستهای را به آمریکاییها یاد بدهد. واشنگتن باید نسبت به نقش مخرب صهیونیستها هوشیار باشند.
این هشدار علی لاریجانی بعد از ان گفته شد که شبکه سی ان ان اعلام کرد نتانیاهو می خواهد به ترامپ بگوید تهدید ۲ هزار موشک بالستیک ایران در حدی است که اگر احتمالا ایران و امریکا به توافقی دست یابند اسراییل حق حمله مستقل به ایران را برای خود محفوظ می داند.
مقامات ایرانی از جمله علی لاریجای مکرار اعلام کرده اند در باره توان موشکی ایران حاضر به مذاکره نیستند ودور مذاکرات با امریکا صرفا درباره مسایل هسته ای است . همین مساله می تواند فرصتی را برای اسراییل فراهم کند تا أولا مانع از توافق احتمالی ایران و امریکا شود و ثانیا امریکا را برای حمله به ایران تهییج کند .
بسیاری از تحلیل گران معتقدند ایده جنگ امریکا علیه جمهوری اسلامی یک پروژه کاملا اسراییلی اما با اجرا وهزینه دولت امریکاست و شاید همین مساله باعث تاخیر و تامل امریکا در اجرای این حمله شده .
تاخیر در حمله به ایران موجب شده ترامپ بخاطر عمل نکردن به وعده کمک به معترضین ایرانی نزد بسیاری از مخالفان جمهوری اسلامی به خلف وعده متهم شود. با دور جدید مذاکرات ایران و امریکا و اظهارات امیدوار کننده ترامپ در باره احتمال حصول توافق نیز ٬ خشم و نارضایتی مخالفین جمهوری اسلامی از ترامپ بشتر شده و إحساس می کنند بازیچه دست امریکا شده اند.
بهر حال در خصوص سفر لاریجانی به عمان گفته می شود هیثم بن طارق پادشاه عمان که معمولا فقط با رهبران کشورها دیدار میکند و غالبا از دیدار با مقامات پایین تر پرهیز دارد، حدود سه ساعت با لاریجانی گفتگو کرده که این نشان می د هد محتوای دیدار از اهمیت زیادی برخوردار بوده.
از جمله اینکه برخلاف اخبار رسانه ها در این دیدار لاریجانی حامل پیشنهاد یا نامه ای نبوده برای امریکا نبوده بلکه پادشاه عمان نامه مکتوب امریکا را به دبیر شوای عالی امنیت ملی ایران ارایه کرده که به نظر می رسد در ان برای اخرین بار درخواست های مریکا از ایران مطرح شده تا لاریجانی پس از اخذ نظر ایت الله خامنه ای در بالاترین سطح موضع جمهوری اسلامی را مطرح کند.
این دیدارها و پیشنهادها همزمان با افزایش حضور گسترده نظامی امریکا در اطراف ایران و تشدید تحریم های اقتصادی علیه جمهوری اسلامی انجام می شود.
ودر اخرین نمونه ان ٬ فرمان اجرایی اعمال تعرفه ۲۵ درصدی مجازات تجارت با ایران در جمعه گذشته و پس ازپایان مذاکرات مسقط اعلام شد.
گذشته از این در میان اخبار رسمی برخی منابع از طرحی خبر می دهد که در صورت صحت می تواند گزینه توافق تهران و واشنگتن را تقویت و گزینه جنگ را از دستور کار خارج کند.
این طرح که توسط ایران و با مشارکت روسیه تهیه شده و کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس هم از ان حمایت می کنند طرحی است با عنوان ((پیمان عدم تعرض متقابل ))
که در واقع یک چارچوب امنیتی جدید برای خروج دو طرف از وضعیت نزدیک به جنگ است.
هدف این طرح آشتی ایران و امریکا نیست و روابط ایران و آمریکا را به وضعیت پیش از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ بازنمی گرداند زیرا تجربه ۴۷ ساله نشان داده اختلافات ساختاری، ایدئولوژیک و امنیتی مانع از دوستی دو کشور است. اما این پیشنهاد میگوید جنگ نیز راه حل نیست و ضرورتی ندارد. میتوان از تخاصم فعال عبور کرد و به نوعی تعادل سرد رسید؛ مدلی که در شرایط انفجاری بهعنوان تنها گزینه مهار فاجعه قابل اجراست .
بر أساس این طرح ایران متعهد میشود هیچ اقدام خصمانه مستقیمی علیه منافع آمریکا و متحدان کلیدی آن در منطقه، بهویژه اسرائیل، انجام ندهد. در مقابل، آمریکا متعهد میشود از اقدام نظامی علیه ایران خودداری کند و مانع از ورود متحدانش به چنین سناریویی شود. این چارچوب، امکان اعلام یک پیروزی دیپلماتیک برای واشنگتن را فراهم میکند، بدون آنکه وارد جنگی پرهزینه شود.
این طرح برای گروههای نیابتی یا همسو با ایران نیز برنامه دارد بر اساس این چارچوب، ایران متعهد میشود که از ارسال سلاح به نیروهای موسوم به محور مقاومت خودداری کند. همچنین در تعاملات منطقهای، جانب مستقیم این نیروها را در برابر دولتهای رسمی نگیرد.
در این مدل، هرگونه رابطه سیاسی، امنیتی یا دیپلماتیک ایران صرفاً از کانال دولتهای رسمی کشورها انجام میشود و نه از مسیر گروههای مسلح یا بازیگران غیردولتی.
با توجه به نظر مخالفان جنگ در امریکا که معتقدند حمله به ایران ممکن است به بیثباتی گسترده منطقه، شوک انرژی و یک درگیری طولانی منجر خواهد شد این طرح می تواند گزینه مطلوبی برای مهار ایران بدون هزینههای سنگین جنگ باشد و در ضمن گزینه پرهزینه تغییر رژیم نیز از دستور کار خارج می شود
برای تهران نیز این مسیر راهی برای جلوگیری ازجنگ و فروپاشی احتمالی است ودر عرصه داخلی نیز با توجه به کاهش محسوس مشروعیت نظام در پی اعتراضات اخیر میتواند فرصتی به جمهوری اسلامی بدهد تا زمینه های اعتراضات جدید را از بین ببرد .
نکته جالب اینجاست که گروههای سیاسی محافظه کار طرفدار جمهوری اسلامی بر خلاف گذشته که همیشه مخالف مذاکره و توافق با امریکا بودند برای نخستین بار در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی خواهان و دوستدار توافق بین ایران و امریکا هستند تا از وقوع جنگ و فروپاشی احتمالی جمهوری اسلامی جلوگیری شود . هر چند این موضع محافظه کاران در مجموعه ای از تناقضات خود را نشان می دهد برای مثال مقامات رسمی دایم علیه امریکا رجز خوانی می کنند و در راهپیمایی ۲۲ بهمن امسال در تهران نیز مثل هر سال پرچم امریکا و اسراییل را اتش زدند و بطور نمادین تابوت های وسربازان امریکایی را به خیابان اوردند. علت این رفتارها این است که جمهوری اسلامی هیج وقت احتمال جنگ امریکا را منتفی نمی داند و طوری رفتار می کند که هم برای توافق و هم برای جنگ امادگی داشته باشد.
اما با فرض توافق تهران و واشنگتن عوامل موثر دیگری نیز وجود دارد که موفقیت طرح مذکور به انها وابسته است از جمله اینکه گروههای معترض و ناراضی از جمهوری اسلامی در داخل و خارج با توجه به کشته شدن هزاران نفر در ماه گذشته حاضر هستند دست از اعتراض بکشند و تماشاگر بازیگران قدرت در سطح بین المللی باشند و اینکه در صورت شکل گیری اعتراضات جدید ٬ایا نیروهای امنیتی و انتظامی جمهوری اسلامی توان سرکوب مجدد را دارند و از همه مهمتر اینکه ایا اسراییل می پذیرد در زمین جدیدامریکا بازی کند ؟