با وجودی که سالهاست مقامات رسمی در جمهوری اسلامی مدعی می شوند که می خواهند نقش دلار را در چرخه معاملات و مبادلات مالی و تجاری ایران کم کنند و به قول خودشان ((اقتصاد ایران را دلارزدایی کنند)) اما در ذهن مردم ایران بر أساس تجربه های گذشته ٬ قیمت دلار نشان دهنده وضعیت واقعی اقتصاد است .
وقتی دلار بالا می رود یعنی وضعیت اقتصادی رو به وخامت است وریال بعنوان پول ملی ارزش خود را از دست می دهد و زمانی که قیمت دلار پایین می رود یا ثابت می ماند یعنی اقتصاد از ثبات نسبی برخوردار است . هنوز مردم در کوچه و بازار از دلار هفت تومانی در دوره پهلوی بعنوان شاهد رفاه اقتصادی نام می برند.
واقعیت این است که در ایران نوسانات قیمت دلار در کمتر از چند ساعت روی بسیاری از خدمات و کالاها اثر تورمی گذاشته و باعث کاهش قدرت خرید اکثریت مردم می شود . در ۲۰ سال اخیر که امریکا تحریم های اقتصادی و مالی و تجاری را علیه جمهوری اسلامی تشدید کرده روابط مالی اکثریت مردم ایران با اقتصاد جهانی قطع شده یعنی شاید کمتر از یک درصد از جامعه ۹۰ میلیونی ایران درامد ارزی داشته باشند که باعث شود از نوسانات قیمت ارز کمتر اسیب ببینند و فی الواقع معیشت و قدرت خرید اکثریت مردم تابعی ازقیمت دلار است و در نتیجه با افزایش قیمت ان در واقع اکثریت مردم ایران فقیر تر می شوند.
در کشوری مثل ایران که بیشتری درامد ملی حاصل از فروش نفت است با اعمال تحریم و محدودیت علیه فروش نفت٬ عملا ارز کمتری وارد کشور می شود. در چنین شرایطی وارد کنندگان کالاها نیز تقاضای بیشتری برای دلار خواهند داشت و مردم عادی نیز برای حفظ ارزش پول ملی به پس انداز دلار بجای ریال روی می اورند و در چنین شرایطی و با برهم خوردن تعادل بین عرضه و تقاضای دلار به نفع تقاضا بطور طبیعی قیمت دلار افزایش خواهد داشت .
بر این اساس وزارت خزانه داری امریکا با شناخت دقیق همین فرایند تمرکز اصلی تحریم ها و فشارهای خود را بر جلوگیری از فروش نفت ایران و مبادلان ارزی جمهوری اسلامی قرار داده تا اقتصاد ایران را دچار فروپاشی کند. اما جمهوری اسلامی نیز منفعل نبوده و نیست و در سالهای گذشته با ایجاد واسطه های ناشناس توانسته حلقه محاصره امریکا را شکسته به گونه ای که تا قبل از جنگ اخیر ٬ فروش نفت خود را به بیش از یک و نیم میلیون بشکه در روز رساند . اما این سیاست نیز مشکلات و هزینه های زیادی دارد از جمله اینکه تعدادی از این همین واسطه ها همه پولهای حاصل از فروش نفت را به کشور باز نمی گردانند و فساد بزرگی پیرامون این معاملات شکل گرفته است که قبلا تحلیل مفصلی درباره ان نوشتم.
بهر حال با اعلام تحریم ها و فشارهای اقتصادی جدید امریکا علیه ایران در چند هفته گذشته بازارهای مالی ایران این روزها در حال تجربه یکی از پرتنشترین مقاطع ماههای اخیر هستند. قیمت دلار در تهران از مرز ۲۲۰ هزار تومان گذشت و حتی تا ۲۲۵ هزار تومان هم معامله شد. همزمان طلا و سکه نیز قیمت های جدیدی را لمس کردهاند. قیمت هر گرم طلای ۱۸ عیار به محدوده ۲۲ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان رسیده و سکه طلا نیز در معاملات تا حوالی ۲۲۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان بالا رفته است.
رسانه های منتقد دولت با انتقاد از عبدالناصر همتی رییس بانک مرکزی ایران که هفته پیش از کاهش محسوس فروش نفت ایران خبر داده بود این اظهارات را در افزایش قیمت دلار بسیار موثر می دانند اما کارشناسان اقتصادی می گویند اینگونه نیست وقیمت دلار تابعی از وضعیت کلان اقتصادی ایران است و مواضع مقامات اثرات کوتاه مدت روانی روی ان دارد.
وزارت نفت ایران اعلام کرده وصول ارز حاصل از فروش نفت در چهار ماه نخست امسال ۱.۵ برابر مدت مشابه سال گذشته بوده و به ۷.۵ میلیارد دلار رسیده بخش عمده ای از این فروش نفت به چند هفته بعد از تفاهم نامه اسلام اباد و لغو موقت محاصره دریایی و باز شدن تنگه هرمز مربوط می شود که به گفته مسعود پزشکیان ایران توانست ۹۰ میلیون بشکه نفت در بازارهای جهانی بفروشد به گونه ای که ذخایر ارزی بانک مرکزی ایران در یک ماه بالغ بر یک میلیارد دلار افزایش یافت.
افزایش قیمت دلار در روزهای اخیر در شرایطی رخ داده که بازارها بیش از هر زمان دیگری به اخبار سیاسی و امنیتی حساس شدهاند. گزارشهای منتشرشده درباره حملات اخیر آمریکا به مناطقی از ایران، ریسک سیاسی را بار دیگر به مهمترین متغیر کوتاهمدت بازار تبدیل کرده است. در چنین فضایی، معاملهگران نه فقط به متغیرهای اقتصادی، بلکه به هر خبر درباره جنگ، مذاکرات، تحریمها، صادرات نفت و دسترسی ایران به منابع ارزی واکنش نشان میدهند.
بانک مرکزی ایران در واکنش به افزایش قیمت دلار اعلام کرده آمادگی دارد تا دو میلیارد دلار ارز در بازار عرضه کند و رئیس کل بانک مرکزی نیز احتمال وقوع ابرتورم را ضعیف دانسته. با این حال، مسئله اصلی بازار فقط حجم عرضه ارز نیست؛ انتظارات فعالان اقتصادی درباره آینده درآمدهای ارزی، تحریمها، تجارت خارجی و چشمانداز سیاسی نیز تعیینکننده است؛ بنابراین در کوتاهمدت، مهمترین متغیر دلار همچنان ریسک سیاسی است. اگر فضای سیاسی آرام شود و عرضه ارز افزایش پیدا کند، اصلاح نرخ در بازار آزاد کاملاً ممکن است؛ اما اگر تنشها تشدید شود، بازار میتواند رکوردهای جدید از قیمت دلار را تجر به کند.
بازارها در برابر سه سناریو
با این تفاسیر، برای روزها و هفتههای آینده میتوان سه سناریو را برای بازارهای مالی ایران در نظر گرفت.
سناریوی نخست، تشدید تنش سیاسی است. در این حالت، دلار، طلا و سکه احتمالاً همچنان در کانون تقاضا قرار میگیرند. افزایش انتظارات تورمی میتواند تقاضا برای داراییهایی مثل دلار و سکه و طلا را افزایش دهد. بورس تهران که در هفته های گذشته رشد خوبی داشته در این سناریو آسیبپذیرتر خواهد بود و بازار رمزارز نیز ممکن است نوسان شدیدی تجربه کند.
در سناریوی دوم شاهد کاهش تنش و بازگشت نسبی ثبات خواهیم بود. در این وضعیت، نخستین واکنش میتواند اصلاح قیمت دلار و به دنبال آن کاهش قیمت طلا و سکه باشد. اما بورس تهران میتواند از کاهش ریسک سیاسی و بازگشت اعتماد سرمایهگذاران سود ببرد. و قیمت رمزارز نیز در صورت تداوم نقدینگی جهانی میتواند افزایش یابد.
سناریوی سوم یعنی ادامه وضعیت فعلی اوضاع را پیچیده میکند. این احتمال شاید مهمترین سناریوی کوتاهمدت باشد؛ یعنی نه جنگ به نقطه تعیینکنندهای برسد و نه توافقی پایدار شکل بگیرد. در این شرایط، بازارها احتمالاً به صورت نوسانی حرکت میکنند؛ دلار در سطوح بالا تثبیت میشود، طلا و سکه تحت تأثیر همزمان دلار و اونس بالا میمانند و بورس تلاش میکند خود را با تورم و رشد نرخ ارز تطبیق دهد.
