در ایران بطور سنتی و از صدها سال پیش تا کنون از ابتدای ماه محرم تا اربعین یعنی حدود ۵۰ روز هیات های عزاداری در شهرها و روستاها برپا می شود و سخنرانان و مداحان درباره وقایع تاریخی مربوط به صدر اسلام و اتفاقاتی که منجر به شهادت امام حسین(ع) شد سخنرانی و نوحه سرایی می کنند.
این مراسم مذهبی و ایینی همیشه بطور مستقیم و غیر مستقیم از رویدادهای جاری سیاسی و اجتماعی و فرهنگی تاثیر پذیرفته است . اما یکی از ویژگی های ایین های سوگواری امام حسین(ع) در ایران این بوده که دسته بندی های سیاسی درون جامعه اعم از موافق یا مخالف حکومت ها در هر عصری بویژه از دوره صفویه به بعد نقش مهمی در مشارکت شیعیان در این مراسم نداشته بدین گونه که در سوگواری حضرت امام حسین(ع) هم طرفداران حکومت شرکت داشتند و هم مخالفان و معترضین به حکومت و هم افرادی که اساسی فاقد نظرات سیاسی هستند و یکی از دلایل پایداری و استمرار این مراسم نیز همین جامعیت عاشوراست . فراموش نکنیم انقلابیون در سالهای پیش از انقلاب بیشتری استفاده را از محرم و صفردر مبارزات خود علیه پهلوی کردند.
اما همیشه گروهای سیاسی و اجتماعی در ایران از فرصت مناسبتی محرم برای بیان مستقیم و غیرمستقیم نقدها واعتراض های خود استفاده کردند.
برای مثال در سالهای اخیر برخی هیات های مذهبی در یزد واقع در مرکز ایران شعرها و مرثیه هایی را خواندند که برای هر شنونده ای معنای نقد اساسی به سیاست های جمهوری اسلامی را تداعی می کند وهمین مساله منجر به برخورد با برخی هیات ها و مداحان سنتی در یزد شد یا محدودیت هایی که برای مداحی به نام حمید علیمی ایجاد شد که در نقد جمهوری اسلامی در فضای مجازی فعال است .
همین رخدادها باعث شد که جمهوری اسلامی از سالها پیش با سرمایه گذاری و تربیت و سازماندهی وسیع شبکه مداحان حامی نظام و سلبریتی سازی از انها سعی کرد نقش انتقادی و اعتراضی هیات ها و ایین های سوگواری را کم رنگ کرده و تحت الشعاع مداحان همسو با خود قرار دهد به گونه ای که فضای غالب مجالس روضه ها به محفل های حامی نظام اسلامی تبدیل شود . همین مساله خواسته و ناخواسته به فاصله گرفتن نسل جدید از این ایین های مذهبی منجر شد هر چند همزمان نسل جدیدی نیز از حامیان حکومت جذب اییم جلسات شدند.
برخی جامعه شناسان دین در ایران می گویند کارکرد اصلی مراسم عزاداری امام حسین بطور کلاسیک تجدید قوای روحی و اجتماعی شیعیان علیه ظلم و ستم حکومت هاست و اینکه تلاش شود از این مراسم برای دفاع از سیاست های حکومت استفاده شود نوعی تحریف تاریخ و مناسک اجتماعی است. حامیان جمهوری اسلامی در پاسخ می گویند این نظام در سطح بین المللی به نظام سلطه جهانی وظلم قدرتهای بزرگ جهانی معترض است و ازاین رو انتقاد بالا وارد نیست.
امسال و تحت تاثیر جنگ ۴۰ روز ه امریکا و اسراییل علیه ایران و شهادت تعداد زیادی از مقامات نظامی و امنیتی وسیاسی جمهوری اسلامی بویژه ایت الله خامنه ای ٬مجالس عزاداری در ایران کاملا سیاسی شده و سخنرانی ها و نوحه سرایی ها و اشعار خوانده شده در این مراسم ترکیبی است از وقایع صدر اسلام و اتفاقات چند ماه اخیر.
صداوسیمای و دیگر رسانه های وابسته به نهادهای نظامی و عقیدتی ٬ بطورهدفمند به این فضا دامن زده و سخنرانان مدعو در برنامه های رادیویی و تلویزیونی به مقایسه های تاریخی دست می زنند . هدف اصلی این برنامه ریزی و سازماندهی مذهبی در محرم امسال این است که در ذهن و باور توده های مردم این مساله شکل بگیرد که جنگ اخیر ایران با امریکا و اسراییل بیشتر از انکه بخاطر مسایل سیاسی و هسته ای و منطقه ای و امنیتی باشد بخاطر مسایل عقیدتی و اصرار و ایستادگی جمهوری اسلامی بر موضع حق و دفاع از مظلومان منطقه بوده از این رو باید این جنگ را مقدس دانست و بر همین اساس باید به هر گونه تفاهم و توافقی با دیده شک و تردید نگریست و همچنان به جنگ با امریکا و اسراییل ادامه داد .
با همین نگاه نوحه ها و مرثیه های خوانده شده در هیاتها که در فضای مجازی بطور گسترده منتشر شده نه بطور ضمنی بلکه بطور مستقیم به ضرورت قطع مذاکره با امریکا و فوریت انتقام گیری از امریکا بخاطر ترور ایت الله خامنه ای اشاره می کنند و حتی محمد باقر قالیباف را با عمر بن سعد فرمانده سپاه مقابل امام حسین مقایسه کردند.
اوج سیاسی شدن مراسم محرم امسال درمراسمی ظهور یافته که چند شب است درکنار بیت تخریب شده رهبری و محل شهادت ایت الله خامنه ای در تهران برگزار می شود. در این مراسم که از طرف اقای سید مجتبی خامنه ای رهبر سوم جمهوری اسلامی و فرزند رهبر شهید ایران برپاست مقامات ارشد جمهوری اسلامی نیز شرکت می کنند و بطور نمادین روی صندلی ای که ایت الله خامنه ای در مجالس روضه روی ان می نشست عکس سال گذشته او گذاشته شده و مداحان مشهور همزمان با روضه سنتی در سوگ شهادت ایت الله خامنه ای نیز مرثیه می خوانند.
سال گذشته ایت الله علی خامنه ای بعد از جنگ ۱۲ روزه بخاطر مسایل امنیتی مدتی در ازدیده ها پنهان بود تا اینکه در شب عاشورا بطور غیر منتظره در مراسم دفتر خویش شرکت کرد. امسال نیز اقا مجتبی هنوز در معرض عمومی حاضر نشده و انتظار می رود در هفته اینده در مراسم تشییع پدر و دیگر اعضای خانواده خود شرکت کند هر چند این مساله نیز هنوز قطعی نیست وبه نظر نهادهای امنیتی نگرانی از ترور او توسط اسراییل ـ که به هیچ اتش بسی پایبند نیست ـ کاملا منتفی نشده
ایت الله خامنه ای چند روز پیش از شهادت خود به نقل از امام حسین و در پاسخ به تهدیدهای امریکا گفت ((مثلی لایبایع مثله)). این جمله امسال
مهمترین جمله ای است که در پرچم ها و تابلوها و زیرنویس درج شده و در صدد تبیین این مفهوم است که ایت الله خامنه ای بخاطر حرکت در مسیر و ادامه راه امام حسین شهید شد و غم از دست دادن ایشان شبیه غم شهادت امام حسین است .
در کنار این جریان وسیع تبلیغاتی ٬ بخشی از جامعه که به تفکیک دین از سیاست قایل هستند بدون توجه به رخدادهای سیاسی و جنگ اخیر صرفا به سوگواری سنتی خود در محرم می پردازند و حتی در فضای مجازی نیز محتوا و پیام هایی با همین مضمون منتشر شده است .
اما نکته جالب ترموضع مخالفان و معترضان به جمهوری اسلامی است که همچنان فرصت عاشورای حسینی را بهانه ای برای نقد جمهوری اسلامی دانسته و از ظلم و ستمی که به انها شده شکایت می کنند . بطور خاص خانواده های کشته شدگان اعتراضات دی ماه گذشته با حاضر شدن بر مزار جوانان خود ضمن محکوم کردن سرکوب خونبار اعتراض مردم در این حادثه ٬ خواستار حقیقت یابی و خونخواهی و انتقام از امران و عاملان این حادثه هستند و معتقدند ان حادثه نیز مانند عاشورا جای سوگواری دارد.
در چنین فضایی هر شعر و پرچم و ترانه و عکس و مراسمی می تواند به درد و رنج و گلایه و شکوه و اقدامی معنا دار از سوی صاحبان قدرت و مخالفان انها تعبیر شود و فهم ان را پیچیده می کند.